Dirigent Willem Mengelberg had bijna 50 jaar de leiding over het Concertgebouworkest. Door hem maakte het Nederlandse publiek kennis met de muziek van Mahler en vele andere moderne componisten van die tijd. In de jaren dertig was hij bij het Nederlandse volk populairder dan Koningin Wilhelmina. Maar door zijn gedrag in de bezettingsjaren sloeg de adoratie om in verguizing. In 1947 werd hij gevoelig gestraft door een zuiveringscollege, de Centrale Ereraad. Dat legde hem een dirigeerverbod op van zes jaar. Mengelberg stierf vlak voordat die termijn om was.

Oud-strafrechter Mr. Frederik Heemskerk heeft die zaak geanalyseerd en zoekt naar een antwoord op de volgende vragen: wat werd Mengelberg nu precies verweten, kreeg hij een eerlijk proces en was zijn veroordeling terecht? Kortom: kreeg Willem Mengelberg wel een eerlijk proces?

vrijdag 23 maart 2012
Aanvang lezing: 16:00 uur (inloop met koffie/thee om 15:30 uur)
Locatie: Nederlands Muziek Instituut (aula KB),
Prins Willem-Alexanderhof 5, Den Haag (naast Centraal station)
Kosten € 15 p.p. (inclusief borrel na afloop)

U wordt vriendelijk verzocht zich voor deze bijeenkomst aan te melden via info@nederlandsmuziekinstituut.nl of telefonisch via: 070-314 07 21

Analyse

Willem Mengelberg mag dan al meer dan zestig jaar dood zijn, hij blijft de gemoederen bezig houden. Voor 1940 was Mengelberg Nederlands beroemdste dirigent, het beste exportartikel inzake klassieke muziek en op een bepaald moment zelfs populairder dan Koningin Wilhelmina, een prestatie die na hem geen enkele klassieke musicus heeft geëvenaard. Tijdens de oorlog veranderde alles. Hij zou in mei 1940 in Berlijn hebben getoost op de Nederlandse toetreding tot het duitse rijk en hij leidde in Amsterdam concerten in het bijzijn van hoge Duitse pieten. Tegelijk zette hij zich in voor joodse musici, niet omdat ze joods waren, maar omdat ze goed waren als musicus. Als mens was hij waarschijnlijk een maatschappelijk onbenul, als kunstenaar onbetwist een der allergrootsten. De reacties op die ambivalentie verschillen zeer. Buiten Nederland was en is hij de gevierde dirigent. Binnen Nederland was hij kort na de tweede wereldoorlog persona non grata: de beroemdheid die niet zijn machtige stem liet horen tegen de bezetter, maar wel zijn oren liet hangen naar de Duitsers (hij dirigeerde zelfs vele concerten in de bezette gebieden). Hij werd voor het leven geschorst en na hoger beroep veroordeeld tot uitsluiting voor zes jaar. Gedurende die zes jaar wilden buitenlanders hem graag uitnodigen voor optredens, maar de Nederlandse regering wilde hem het ingenomen paspoort niet teruggeven. Vlak voordat de uitsluiting verliep, overleed hij. Het herdenkingsconcert werd (over ambivalentie gesproken) gedirigeerd door een jood die in 1933 Duitsland was ontvlucht: Otto Klemperer. Daarna gold (nog meer ambivalentie) zijn kunst enerzijds als passée, anderzijds als uitzonderlijk goed. Nu is (net zo ambivalent) de tijd rijp voor een juridische benadering: een nieuwe kijk op het proces waarin hij kort na de bevrijding werd veroordeeld. Op 23 maart om 16 uur zal oud-strafrechter Heemskerk in het NMI praten over zaken als Wat werd Mengelberg precies verweten, Kreeg hij een eerlijk proces en Was zijn veroordeling terecht. Men moet van lang na de oorlog zijn (niet alleen in jaren) om iemand zo formeel te willen en kunnen benaderen. Maar het zegt ook alles over de permanente fascinatie die van Mengelberg uitgaat: spanning tussen ethiek en esthetiek, tussen stijl en kwaliteit en tussen magie v wet. In die onoplosbare zielenstrijd is het oordeel van een jurist met begrip voor heersende sentimenten geen laatste woord, wel een welkome bijdrage.

(Emanuel Overbeeke)

Hun stukken prijken op de jongste cd van het Goeyvaerts Strijktrio: hun ziel ligt in het oosten, qua paspoort zijn het Belgen (ook een land in staat van latente oorlog). Hun spel is niet louterend, maar wel goed voor ieders mensenkennis.
www.challengerecords.com >CC Challenge Records 72503

Het nieuwe boek van de Franse cultuurminister Frédéric Mitterand heet Wensen en kansen. Zo zou ik onder voorbehoud Le désir et la chance vertalen. Door alle discussies over het Nederlandse cultuurbeleid  en alle maatregelen waarmee velen van ons intussen geconfronteerd worden, zou je haast denken dat ‘cultuur’ een typisch Hollandse tak van sport is. Uitgevonden door een voormalige boekhouder van een postduivenvereniging uit Wolvega. 

Als Europa niet devalueerde tot enkel een kreet waarin geld moet worden uitgedrukt, dan zouden wij samen met de Duitsers, Fransen, Italianen in de omgang met het westerse cultuurgoed internationaal veel aan elkaar kunnen hebben.

De Franse schrijver en cultuurminister Frédéric Mitterand wijdde zijn laatste boek aan  cultuurbeleid. Een geweldig boek. Ik kom hierop terug in de eerstkomende papieren versie van Mens en Melodie en volsta vandaag met mijn vertaling van de motto’s  waarmee  de minister ons warm maakt in het voorwerk van dit boek dat snel vertaald moet worden

Cultuur is datgene wat bij je dag hoort om er ‘een dag van je leven’ van te maken.

• Er zijn geen festivals zonder conservatoria.
• Geen tentoonstellingen zonder  zaalwachten.
• Het gordijn in de Opéra gaat niet op zonder allerlei afspraken tussen allerlei mensen.
• Offer geen blijvende waarden op aan bevliegingen van de waan van de dag.

Etty Mulder

Lees de volledige analyse door Etty Mulder van dit boek in Mens en melodie 2012-1 (verschijnt op 20 maart)

Muziek heeft altijd een rol gespeeld bij veldslagen: de trompet riep de soldaten bij elkaar en de slagwerkers zetten de maat voor de mars naar het slagveld. In de huidige tijd, nu oorlog wordt uitgevoerd met high-tech apparatuur in plaats van met zwaarden, gebruiken soldaten muziek als een middel om de adrenaline te laten stromen.

Maar tegelijkertijd is muziek altijd kwetsbaar geweest voor censuur. Voornamelijk ten tijde van oorlog en onderdrukking mag sommige muziek niet gespeeld of beluisterd worden. Blijkbaar is de kracht van muziek zo groot dat het de grip van politieke systemen op mensen kan versterken of verzwakken. Muziek kan echter ook verzoenen, door het versterken van solidariteit en het creëren van gemeenschappen.

Op 2 en 3 maart organiseert de Koninklijke Vereniging voor Nederlandse Muziekgeschiedenis (KVNM) samen met de BAKE-society for perfoming arts worldwide een internationaal congres over muziek in relatie tot oorlog, vrede, onderdrukking, verzet en censuur. Zeventien sprekers zullen vanuit verschillende invalshoeken hun visie geven op deze onderwerpen. Aansluitend aan dit congres zal, eveneens in Amsterdam Music Freedom Day plaatsvinden.

Voor inschrijvingen mail naar: forumcommissie@kvnm.nl
Kaarten zijn ook tijdens het congres te verkrijgen aan de kassa.

Wat: Internationaal Congres: Music, Oppression and Resistence
Wanneer: vrijdag 2 maart en zaterdag 3 maart
Waar: Universiteitstheater, Universiteit van Amsterdam,
Nieuwe Doelenstraat 16, 1012 CP, Amsterdam
Kosten: € 25 per dag voor leden, € 30 voor niet-leden, € 15 voor studenten
Website: www.kvnm.nl, www.abake.nl

Goede vraag, raar moment.

Je kon je bij wijze van spreken de echo van het laatste akkoord nog horen, de andere concertgangers applaudisseerden, achter me naderde mijn duopartner met haar cello. In hooguit een seconde schoot er van alles door mijn hoofd.

Dat het de eerste keer was dat ik die sonatine van Darius Milhaud speelde, en dat ook ik er aan had moeten wennen.

Dat een muziekstuk op het moment dat je het speelt altijd het mooiste muziekstuk is. (Een andere manier om het met overtuiging te spelen ken ik niet.)

Dat dat laatste misschien waar mag zijn, maar niet grappig is, en dat ik eigenlijk iets grappigs wilde antwoorden. Ik deed een poging iets grappigs te bedenken. Dat lukte niet.

Dat het gewoon een rotvraag was, en hoe iemand er op komt die op zo’n moment te stellen, (had ik dan niet mooi genoeg gespeeld of zo…)

Dat het verbazingwekkend is wat een mens in een seconde kan denken.

‘Prachtig prachtig’, mompelde ik, en rukte me zachtjes los.

Machiel Swillens

Hinderlijke vaderfiguren

De Nederlandse componist Ton de Kruyf, onverwacht overleden op 3 februari, maakte zoals velen van zijn generatie de pelgrimstocht naar Darmstadt en Donaueschingen en kreeg in Nederland naam dankzij Gaudeamus. Geconfronteerd met enkele ijzersterke componisten in het daar destijds dominante idioom (van Stockhausen en Boulez), schreef hij stukken die verraden hoe hinderlijk een vaderfiguur kan zijn. Wie een fluitsonate componeert, kijkt volgens De Kruyf altijd eerst naar Boulez.

Volkomen vastgelopen

Ileana Melita, de in 2010 overleden echtgenote van De Kruyf

De werken uit de jaren zestig staan duidelijk onder invloed van de vaders, maar vertonen even duidelijk een lyrische kant, wellicht ook omdat hij graag schreef voor de stem (zijn vrouw, de zangeres Ileana Melita – die haar echtgenoot al in maart 2010 was voorgegaan – was in de jaren zestig een van de pioniers in Nederland van de hedendaagse muziek). Met de jaren won de lyriek aan betekenis en in 1992 beschreef hij zijn ontwikkeling aldus: ‘Ik schrijf nu lyrischer, romantischer en eenvoudiger. (…) De seriële muziek is volkomen vastgelopen.’

‘De seriële Henkemans’

Hoe graag hij ook schermde met zijn hang naar traditie (en korte geluidsfragmenten op internet bevestigen dat), de muziek van figuren als De Kruyf verschilt enorm van ‘traditionele muziek’, net zoals de tonaliteit van Ten Holt niet te vergelijken is met die van Chopin. Qua intentie en dubbele natuur lijkt De Kruyf op Henze. Geen wonder dat Konrad Boehmer, nooit te beroerd voor een bon mot, hem typeerde als ‘de seriële Henkemans’. Serialisme is kortom nu een techniek voor iedereen. En het beste van De Kruyf (waaronder Einst dem Grau en Il Diluvio) verdient dezelfde aandacht als het beste van Henkemans.

Emanuel Overbeeke

Abonnees en bezoekers vinden ook artikelen in de rechterkolom onder Categorieën. In de rubriek ‘In reprise‘ leest u artikelen die eerder in het tijdschrift Mens en melodie verschenen. In de rubriek ‘Recent‘ leest u artikelen die niet eerder in het tijdschrift en uitsluitend op de website verschenen.

Regelmatig plaatsen we nieuwe artikelen. Via deze website en Facebook houden we u op de hoogte.

Hij behaalde de Prix d’Excellence voor solozang en was prijswinnaar bij het Internationale Vocalisten Concours in ‘s Hertogenbosch. Ook werd hij onderscheiden met de Zilveren Vriendenkrans van het Amsterdamse Concertgebouw.

Opera
In 1982 maakte hij zijn operadebuut als Don Ottavio in Mozarts Don Giovanni. Sindsdien vertolkte hij vele operarollen bij:

• de Nederlandse Opera
• de Nationale Reisopera
• Opera Zuid
• de Vlaamse Opera
• The New Israeli Opera in Tel Aviv

En hij zong in operaproducties in Italië, Frankrijk, Duitsland en New York.

Docent en coach
Hein Meens was als zangdocent en oratoriumcoach verbonden aan het Conservatorium van Amsterdam. Hij was ook belast met het instuderen van ensembles en dirigeerde in 2005 Bachs ‘Matthäus Passion’, uitgevoerd door koor en orkest van het conservatorium van Amsterdam.

Dirigent
Hij debuteerde in 2002 als dirigent, ook met de ‘Matthäus Passion’, bij het Amsterdams Bach Consort, waar hij in 2006 gastdirigent was in Haydns Die Schöpfung.

Sinds 1 oktober 2005 was Hein Meens vaste dirigent van het koor en het orkest van de Westerkerk in Amsterdam. Hij voerde met dit koor, naast de maandelijkse Bachcantate, onder andere de volgende werken uit:

• Bach – Hohe Messe
• Bach – Weihnachtsoratorium
• Bach – de Passionen
• Fauré – Requiem
• Mozart - Requiem
• Händel – Messiah

Luister hier naar de aangrijpende uitvoering door Hein Meens van Mozes’ grote aria uit ‘Die Israeliten in der Wüste’ van C.Ph. E. Bach. (De BUMA-licentie voor het plaatsen van streaming audio op deze website is onderweg. We nemen -met respect voor Hein Meens!- een voorschot op de hiermee geregelde legale streaming van geluidsfragmenten.)
Koop de cd (dirigent: William Christie) onder andere bij Amazon.

In Hein Meens verliezen we een groot zanger en een sympathieke persoonlijkheid.

De Kruyf schreef talrijke vocale werken, waaronder orkestliederen, de koorsymfonie ‘Ode to the west wind’ (1978) en de opera ‘Spinoza’, waarmee in 1971 het Holland Festival werd geopend.

Verder de radiofonische opera’s ‘Quauhquauhtinchan in den vreemde’ (1971) en ‘Since, on a quiet night’ (1980). Veel van zijn werk werd, vanaf ‘Töne aus der Ferne’ (1967), uitgevoerd tijdens ISCM-festivals. (ISCM = International Society for Contemporary Music.)

De Kruyf componeerde ‘Canti e capricci’ (1984, voor cello en kamerorkest) voor het Nederlands Kamer Orkest.

Lees hier binenkot een terugblik van Emanuel Overbeeke op het belang van De Kruyf voor de Nederlandse muziek.